شناسایی ژئوتکنیکی زمین و آزمایشهای درجا
آزمایش نفوذ استاندارد (SPT) چیست؟ روش اجرا، اصلاحات و تفسیر نتایج
آزمایش SPT چیست؟ تجهیزات و مراحل اجرای آزمایش، نحوه محاسبه عدد نفوذ استاندارد، اصلاحات انرژی و فشار سربار و تفسیر نتایج در خاکهای دانهای و ریزدانه
آزمایش نفوذ استاندارد (SPT)، روش اجرا، اصلاحات و تفسیر نتایج
۱. معرفی و کاربرد آزمایش SPT
آزمایش نفوذ استاندارد (Standard Penetration Test یا SPT) یکی از متداولترین آزمایشهای درجا در مطالعات ژئوتکنیکی است که برای ارزیابی مقاومت نفوذ خاک، بررسی تغییرات لایهبندی و تخمین اولیه برخی پارامترهای مهندسی خاک استفاده میشود. در این آزمایش، نمونهگیر دوتکه (Split-Spoon Sampler) با ضربات چکش استاندارد به داخل خاک رانده میشود و تعداد ضربات لازم برای نفوذ مشخص، بهعنوان شاخص مقاومت نفوذ ثبت میگردد (ASTM D1586/D1586M; FHWA, 2017).
مهمترین کاربردهای آزمایش عبارتاند از:
• تخمین تراکم نسبی خاکهای دانهای و ارزیابی تقریبی قوام خاکهای ریزدانه؛
• برآورد اولیه زاویه اصطکاک داخلی ماسهها با استفاده از همبستگیهای تجربی؛
• بررسی تغییرات مقاومت خاک در عمق و کمک به تعیین لایههای ضعیف یا متراکم؛
• استفاده از همبستگیهای تجربی در ارزیابی ظرفیت باربری، نشست و پتانسیل روانگرایی.
۲. تجهیزات و روش اجرای آزمایش
تجهیزات اصلی شامل دستگاه حفاری، چکش با جرم اسمی ۶۳٫۵ کیلوگرم، سیستم سقوط آزاد چکش، سندان (Anvil)، میلههای حفاری و نمونهگیر دوتکه است. ارتفاع سقوط استاندارد چکش ۷۶۰ میلیمتر (۳۰ اینچ) است. در اجرای آزمون، چکش از این ارتفاع رها میشود تا انرژی ضربه از طریق سندان و میلهها به نمونهگیر منتقل شود (ASTM D1586/D1586M).
شکل ۱ ـ اجزای دستگاه SPT، مشخصات نمونهگیر دوتکه و مراحل اجرای آزمایش و محاسبه عدد نفوذ استاندارد. ارتفاع سقوط چکش در این تصویر ۷۵۰ میلیمتر نشان داده شده است؛ مقدار مرجع استاندارد ASTM D1586 برابر ۷۶۰ میلیمتر است.
روش اجرای آزمایش بهصورت خلاصه:
• حفاری گمانه تا عمق موردنظر و پاکسازی مناسب کف گمانه؛
• پایین فرستادن نمونهگیر استاندارد تا کف گمانه؛
• راندن نمونهگیر به میزان ۴۵۰ میلیمتر، در سه مرحله متوالی ۱۵۰ میلیمتری، و ثبت جداگانه تعداد ضربات هر مرحله؛
• خارج کردن نمونهگیر، ثبت طول و وضعیت نمونه بازیابیشده و توصیف ظاهری خاک.
۱۵۰ میلیمتر نخست، مرحله نشاندن نمونهگیر (Seating Drive) است و در محاسبه عدد N منظور نمیشود. دو مرحله بعدی، نفوذ از ۱۵۰ تا ۴۵۰ میلیمتر را تشکیل میدهند.
۳. محاسبه عدد نفوذ استاندارد (N-Value)
اگر تعداد ضربات سه مرحله نفوذ بهترتیب N₁، N₂ و N₃ باشد، عدد نفوذ استاندارد از رابطه زیر محاسبه میشود:
در این رابطه، N₁ مربوط به مرحله نشاندن نمونهگیر است و در محاسبه N وارد نمیشود. تعداد ضربات هر مرحله باید جداگانه ثبت شود. اگر نفوذ کامل انجام نشود، مقدار نفوذ واقعی و تعداد ضربات متناظر باید گزارش شود؛ ثبت یک عدد N بدون شرح شرایط توقف، برای تفسیر مهندسی کافی نیست.
۴. اصلاحات عدد SPT
عدد خام آزمایش (N) تحت تأثیر انرژی منتقلشده از چکش و شرایط اجرایی قرار دارد. بنابراین برای استفاده از بسیاری از همبستگیهای تجربی، اصلاحات لازم انجام میشود.
۴-۱. اصلاح انرژی چکش
عدد نفوذ معمولاً به انرژی مرجع ۶۰ درصد نرمال میشود:
در این روابط، ER نسبت انرژی منتقلشده به انرژی نظری چکش، برحسب درصد، و Cₑ ضریب اصلاح انرژی است. اندازهگیری انرژی دستگاه، در صورت امکان، بر استفاده از مقدار فرضی ترجیح دارد (Skempton, 1986).
۴-۲. سایر اصلاحات اجرایی
قطر گمانه، طول میله حفاری و نوع نمونهگیر نیز میتوانند بر نتیجه اثر بگذارند. رابطه کلی اصلاح بهصورت زیر است:
که در آن Cᵦ ضریب قطر گمانه، Cᵣ ضریب طول میله و Cₛ ضریب نوع نمونهگیر است. مقادیر متداول راهنمای اولیه در جدول زیر آمدهاند؛ انتخاب نهایی باید با استاندارد و آرایش واقعی تجهیزات تطبیق داده شود (Skempton, 1986; FHWA, 2017).
عامل اصلاح | شرایط متداول | ضریب راهنمایی |
قطر گمانه Cᵦ | حدود ۶۵ تا ۱۱۵ میلیمتر | ۱٫۰۰ |
قطر گمانه Cᵦ | حدود ۱۵۰ میلیمتر | ۱٫۰۵ |
قطر گمانه Cᵦ | حدود ۲۰۰ میلیمتر | ۱٫۱۵ |
طول میله Cᵣ | کمتر از ۳ متر | ۰٫۷۵ |
طول میله Cᵣ | ۳ تا ۴ متر | ۰٫۸۰ |
طول میله Cᵣ | ۴ تا ۶ متر | ۰٫۸۵ |
طول میله Cᵣ | ۶ تا ۱۰ متر | ۰٫۹۵ |
طول میله Cᵣ | بیش از ۱۰ متر | ۱٫۰۰ |
نمونهگیر Cₛ | نمونهگیر استاندارد با لاینر | ۱٫۰۰ |
ضرایب جدول، مقادیر متداول و تقریبیاند؛ برای مثال، ضریب نمونهگیر به نوع و وضعیت لاینر و دستورالعمل مرجع وابسته است. در گزارش باید ضرایب انتخابشده و مبنای آنها صریحاً ذکر شود.
۴-۳. اصلاح فشار سربار
با افزایش عمق و تنش مؤثر قائم، مقاومت نفوذ اندازهگیریشده معمولاً افزایش مییابد. برای مقایسه نتایج در ترازهای مختلف، عدد N₆₀ به فشار سربار مرجع نرمال میشود:
در رابطه بالا، Pₐ فشار اتمسفر (تقریباً ۱۰۰ کیلوپاسکال) و σ′ᵥ₀ تنش قائم مؤثر اولیه در تراز آزمایش است. محدودیت Cₙ و انتخاب رابطه اصلاح باید متناسب با روش همبستگی مورد استفاده تعیین شود؛ روشهای مختلف، روابط و حدود متفاوتی دارند (Liao & Whitman, 1986; Idriss & Boulanger, 2008).
در ارزیابی روانگرایی، ممکن است اصلاح دیگری بر اساس درصد ریزدانهها انجام شود و مقدار \left(N_1\right)_{60,cs}به دست آید. این اصلاح مختص روشهای ارزیابی روانگرایی است و نباید بهصورت عمومی در همه کاربردهای طراحی استفاده شود (Youd et al., 2001).
تفاوت مهم: N₆₀ عدد اصلاحشده از نظر انرژی و شرایط اجرایی است؛ درحالیکه \left(N_1\right)_{60}علاوه بر این اصلاحات، اثر تنش سربار را نیز در نظر میگیرد.
۵. تفسیر نتایج آزمایش SPT
۵-۱. خاکهای دانهای
در ماسهها و خاکهای غیرچسبنده، عدد SPT معمولاً با تراکم نسبی و زاویه اصطکاک داخلی همبستگی دارد. جدول زیر یک طبقهبندی تجربی متداول و صرفاً راهنمای اولیه است؛ بازهها با توجه به مرجع و نوع عدد SPT مورد استفاده ممکن است تفاوت داشته باشند (Meyerhof, 1956; FHWA, 2017).
عدد N | تراکم نسبی تقریبی | وضعیت خاک | زاویه اصطکاک داخلی تقریبی |
کمتر از ۴ | کمتر از ۲۰٪ | بسیار سست | کمتر از ۳۰° |
۴ تا ۱۰ | ۲۰ تا ۴۰٪ | سست | ۳۰ تا ۳۵° |
۱۰ تا ۳۰ | ۴۰ تا ۶۰٪ | متوسط | ۳۵ تا ۴۰° |
۳۰ تا ۵۰ | ۶۰ تا ۸۰٪ | متراکم | ۴۰ تا ۴۵° |
بیشتر از ۵۰ | بیشتر از ۸۰٪ | بسیار متراکم | بیشتر از ۴۵° |
این مقادیر قطعی نیستند و دانهبندی، شکل دانهها، درصد ریزدانه، تنش سربار، سن رسوبات و روش اجرای آزمایش بر آنها اثر میگذارند. برای طراحی نهایی باید از همبستگی متناسب با شرایط پروژه و عدد اصلاحشده مناسب استفاده شود.
۵-۲. خاکهای ریزدانه و چسبنده
در خاکهای رسی، عدد SPT برای توصیف اولیه قوام خاک به کار میرود؛ اما پراکندگی همبستگی آن با مقاومت برشی زهکشینشده نسبتاً زیاد است. جدول زیر یک طبقهبندی تجربی متداول بر اساس عدد N و مقاومت فشاری تکمحوری را نشان میدهد.
عدد N | قوام خاک | مقاومت فشاری تکمحوری qᵤ (kPa) |
کمتر از ۲ | بسیار نرم | کمتر از ۲۴ |
۲ تا ۴ | نرم | ۲۴ تا ۴۸ |
۴ تا ۸ | متوسط سفت | ۴۸ تا ۹۶ |
۸ تا ۱۵ | سفت | ۹۶ تا ۱۹۲ |
۱۵ تا ۳۰ | بسیار سفت | ۱۹۲ تا ۳۸۳ |
بیشتر از ۳۰ | سخت | بیشتر از ۳۸۳ |
در رس اشباع، در صورت معتبر بودن فرضیات آزمایش فشار تکمحوری، مقاومت برشی زهکشینشده را میتوان بهصورت تقریبی از رابطه زیر برآورد کرد:
این جدول فقط برای توصیف مقدماتی مناسب است. تعیین مقاومت برشی طراحی رس بهتر است با آزمایشهای مناسب مانند سهمحوری یا برش پرهای انجام شود و صرفاً به عدد SPT متکی نباشد (FHWA, 2017).
۶. محدودیتها و خطاهای متداول آزمایش
مهمترین عوامل ایجاد خطا یا پراکندگی در نتایج SPT عبارتاند از:
• عدم رعایت ارتفاع سقوط چکش یا عملکرد نامناسب سیستم رهاسازی؛
• تغییر انرژی منتقلشده به علت نوع چکش، سیستم ضربهزن و طول میله حفاری؛
• پاکسازی نامناسب کف گمانه و باقیماندن مصالح حفاری؛
• ریزش دیواره گمانه یا ورود مصالح به کف گمانه؛
• وجود شن درشت، قلوهسنگ یا مصالح بزرگتر از محدوده مناسب نمونهگیر؛
• استفاده از همبستگیهای تجربی بدون توجه به نوع خاک و اصلاحات لازم.
در ماسههای ریزدانه اشباع، فشار آب حفرهای دینامیکی میتواند بر مقاومت نفوذ اثر بگذارد. همچنین SPT در خاکهای ریزدانه نرم برای تعیین دقیق مقاومت برشی و پارامترهای تغییرشکلپذیری محدودیت دارد.
۷. جمعبندی
آزمایش SPT یکی از ابزارهای مهم شناسایی ژئوتکنیکی است؛ بااینحال نتیجه آن تحت تأثیر عوامل اجرایی، انرژی منتقلشده و شرایط خاک قرار دارد. استفاده صحیح از نتایج مستلزم ثبت دقیق دادههای خام، اعمال اصلاحات متناسب و انتخاب همبستگی معتبر برای نوع خاک و کاربرد موردنظر است. عدد SPT باید در کنار اطلاعات لایهبندی، شرایط آب زیرزمینی و نتایج آزمایشهای آزمایشگاهی مبنای قضاوت مهندسی قرار گیرد.
۸. منابع و مراجع
[1] ASTM International. (2018). ASTM D1586/D1586M-18e1: Standard Test Method for Standard Penetration Test (SPT) and Split-Barrel Sampling of Soils.
[2] ASTM International. ASTM D4633: Standard Test Method for Energy Measurement for Dynamic Penetrometers.
[3] Federal Highway Administration (FHWA). (2017). Geotechnical Site Characterization, Geotechnical Engineering Circular No. 5. FHWA-NHI-16-072.
[4] Meyerhof, G. G. (1956). Penetration Tests and Bearing Capacity of Cohesionless Soils. Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division, ASCE, 82(SM1).
[5] Skempton, A. W. (1986). Standard Penetration Test Procedures and the Effects in Sands of Overburden Pressure, Relative Density, Particle Size, Ageing and Overconsolidation. Géotechnique, 36(3), 425–447.
[6] Liao, S. S. C., & Whitman, R. V. (1986). Overburden Correction Factors for SPT in Sand. Journal of Geotechnical Engineering, ASCE, 112(3), 373–377.
[7] Youd, T. L., et al. (2001). Liquefaction Resistance of Soils: Summary Report from the 1996 NCEER and 1998 NCEER/NSF Workshops. Journal of Geotechnical and Geoenvironmental Engineering, ASCE, 127(10), 817–833.
[8] Idriss, I. M., & Boulanger, R. W. (2008). Soil Liquefaction During Earthquakes. EERI Monograph MNO-12.
[9] Li, X., Li, Y., Lv, D., He, S., & Zhang, W. (2022). Influence of Drilling Methods on the Results of Standard Penetration Test in Loess–Paleosol Sequence. Frontiers in Built Environment, 8, 846815. https://doi.org/10.3389/fbuil.2022.846815.
