مهندسی زلزله و ژئوتکنیک لرزه ای
طراحی لرزه ای ساختمان بر اساس استاندارد ۲۸۰۰ (ویرایش پنجم)
استاندارد ۲۸۰۰ ایران چارچوب اصلی طراحی ساختمانها در برابر زلزله را تعیین میکند.
طراحی لرزهای ساختمان بر اساس استاندارد ۲۸۰۰ ایران (ویرایش پنجم)
مقدمه
طراحی لرزهای ساختمان با هدف تأمین ایمنی جانی، جلوگیری از فروریزش و محدودکردن خسارتهای ناشی از زلزله انجام میشود. در این فرآیند، خطر لرزهای منطقه، شرایط ساختگاه، اهمیت ساختمان و ویژگیهای سیستم باربر جانبی باید بهصورت هماهنگ بررسی شوند.
ویرایش پنجم استاندارد ۲۸۰۰، مبانی تعیین خطر لرزهای، طبقهبندی زمین، گروهبندی طراحی لرزهای، روشهای تحلیل و الزامات مرتبط با اجزای غیرسازهای، سازههای غیرساختمانی و مسائل ژئوتکنیکی را در قالب ضوابطی یکپارچه ارائه میکند. این مقاله، مراحل اصلی طراحی لرزهای را در شش بخش موضوعی، از شناخت خطر و انتخاب سیستم باربر تا تحلیل، کنترل پاسخ و الزامات تکمیلی مرور میکند.
۱. مبانی طراحی لرزهای
۱-۱. اهداف طراحی
در طراحی لرزهای انتظار نمیرود ساختمان در همه زلزلهها کاملاً ارتجاعی باقی بماند. هدف آن است که در زلزلههای متداول، خسارت محدود باشد و در زلزلههای شدید، از فروریزش کلی و تلفات جانی جلوگیری شود. این هدف با تأمین مقاومت، سختی و شکلپذیری مناسب دنبال میشود.
مقاومت: تأمین ظرفیت کافی برای تحمل نیروهای ناشی از زلزله.
سختی: محدودکردن تغییرمکان جانبی و کنترل آسیب به اجزای سازهای و غیرسازهای.
شکلپذیری: فراهمکردن امکان تغییرشکل غیرارتجاعی بدون وقوع شکست ترد یا فروریزش.
۱-۲. طراحی ظرفیتمحور
در طراحی ظرفیتمحور، محل و نحوه تشکیل تغییرشکلهای غیرارتجاعی تا حد امکان قابل پیشبینی میشود. برای مثال، در قاب خمشی شکلپذیر، تشکیل مفصل پلاستیک در نواحی مشخص تیرها مطلوبتر از شکست برشی یا گسیختگی نامطلوب ستونها و اتصالات است. اصل ستون قوی ـ تیر ضعیف نیز با هدف جلوگیری از تشکیل مکانیزم نامطلوب طبقهای به کار میرود و باید همراه با کنترل برش، اتصالات و جزئیات شکلپذیری رعایت شود.
۱-۳. ملاحظات معماری
پلان ساده و نسبتاً متقارن، توزیع مناسب جرم و سختی، پرهیز از تغییرات ناگهانی در ارتفاع و جانمایی متعادل دیوارهای برشی و مهاربندها به بهبود رفتار لرزهای کمک میکند. عقبنشستگیهای نامتعارف، طبقات نرم، بازشوهای بزرگ دیافراگم و توزیع نامتقارن عناصر مقاوم جانبی میتوانند موجب تمرکز تغییرشکل یا افزایش پیچش شوند. بنابراین ملاحظات لرزهای باید از مرحله طراحی معماری وارد فرآیند طراحی شوند.
۲. پارامترهای لرزهای و مشخصات ساختگاه
در ویرایش پنجم استاندارد ۲۸۰۰، اثر ساختگاه در چند مرحله از زنجیره تعیین حرکت زمین وارد محاسبات میشود: ابتدا شتابهای طیفی مرجع روی سنگ بستر تعیین میشوند؛ سپس ضرایب ساختگاه، پاسخ را به سطح زمین تبدیل میکنند؛ در ادامه طیف طرح افقی و در صورت لزوم طیف قائم ساخته میشود. در ساختگاههای خاص، این رویکرد عمومی جای خود را به تحلیل خطر و طیف ویژه ساختگاه میدهد. بنابراین «اثر ساختگاه» تنها یک ضریب اصلاحی منفرد نیست، بلکه مجموعهای از پارامترهای لرزهای و ژئوتکنیکی بههمپیوسته است.
۲-۱. پارامترهای خطر لرزهای روی سنگ بستر
پارامترهایS_S و S_1 از نقشههای شتاب طیفی پیوست ۱ استاندارد برای محل ساختگاه استخراج میشوند. هر دو پارامتر، شتاب پاسخ طیفی زلزله بیشینه موردنظر با میرایی ۵ درصد روی سنگ بستر هستند؛ S_Sدر دوره تناوب ۰٫۲ ثانیه و S_1 در دوره تناوب ۱ ثانیه تعریف میشود. واحد آنها نسبت به شتاب ثقل، یعنی g، است.
این دو پارامتر شتاب پاسخ طیفی در دو دوره تناوب مشخصاند و نباید با PGA، یعنی شتاب بیشینه زمین، اشتباه گرفته شوند. S_S شاخص حرکت طیفی در ناحیه دورههای کوتاه و S_1 شاخص حرکت طیفی در دوره یک ثانیه است. مقدار آنها باید برای محل واقعی پروژه از نقشهها یا پایگاه رسمی دادههای خطر لرزهای استخراج شود؛ استفاده از مقدار شهر یا منطقهای مجاور بدون کنترل مختصات ساختگاه قابل اتکا نیست.
۲-۲. اثر شرایط ساختگاه بر طیف افقی
لایههای خاک و سنگ سطحی میتوانند حرکت ورودی از سنگ بستر را از نظر دامنه و محتوای فرکانسی تغییر دهند. میزان این تغییر به سختی و ضخامت لایهها، توالی زمینشناسی، سرعت موج برشی و سطح حرکت ورودی وابسته است. در استاندارد، اثر ساختگاه بر طیف افقی از طریق دو ضریب F_S و F_1منظور میشود:
F_S: ضریب اثر نوع زمین در ناحیه دورههای کوتاه یا ناحیه شتاب ثابت طیف؛ این ضریب با توجه به نوع زمین و مقدار S_S از جدول ۲-۱ انتخاب میشود.
F_1: ضریب اثر نوع زمین در دوره تناوب یک ثانیه یا ناحیه سرعت ثابت طیف؛ این ضریب با توجه به نوع زمین و مقدار S_1 از جدول ۲-۲ انتخاب میشود.
این ضرایب فقط تابع نام نوع زمین نیستند؛ مقدار آنها به سطح حرکت ورودی روی سنگ بستر نیز وابسته است. برای مقادیر میانی S_S و S_1 باید درونیابی خطی بین مقادیر جدول انجام شود. برای نوع زمین VI، جدولها بهجای ارائه ضریب، استفاده از طیف ویژه ساختگاه را مقرر میکنند.
S_{MS} شتاب طیفی زلزله بیشینه موردنظر در سطح زمین در ناحیه دورههای کوتاه و S_{M1}شتاب طیفی متناظر در دوره یک ثانیه است. مقادیر ضرایب زیر از جدولهای ۲-۱ و ۲-۲ ویرایش پنجم بازنویسی شدهاند:
جدول ۲-۱. ضرایب F_S برای اثر ساختگاه در ناحیه دورههای کوتاه
نوع زمین | S_S=0.5 | S_S=0.75 | S_S=1.0 | S_S=1.25 | S_S≥1.5 |
I | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 1.0 |
II | 1.2 | 1.2 | 1.1 | 1.0 | 1.0 |
III | 1.3 | 1.2 | 1.1 | 1.0 | 1.0 |
IV | 1.6 | 1.3 | 1.3 | 1.1 | 1.1 |
V | 1.6 | 1.4 | 1.4 | 1.2 | 1.2 |
VI | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه |
تبصره: برای نوع زمین I، در صورت تعیین سرعت موج برشی با حداقل سه اندازهگیری ژئوفیزیکی درونچاهی معتبر، امکان استفاده از ضریب ۰٫۹ مطابق تبصره جدول وجود دارد.
جدول ۲-۲. ضرایب F_1 برای اثر ساختگاه در دوره تناوب یک ثانیه
نوع زمین | S_1=0.2 | S_1=0.3 | S_1=0.4 | S_1=0.5 | S_1≥0.6 |
I | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 1.0 |
II | 1.5 | 1.3 | 1.3 | 1.3 | 1.3 |
III | 2.2 | 2.1 | 2.1 | 2.1 | 2.1 |
IV | 3.3 | 3.3 | 3.2 | 2.8 | 2.8 |
V | 2.2 | 2.1 | 2.1 | 2.1 | 2.1 |
VI | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه |
تبصره: برای مقادیر میانی S_1 درونیابی خطی انجام میشود. در زمین نوع I، در صورت وجود حداقل سه اندازهگیری معتبر درونچاهی برای سرعت موج برشی، امکان استفاده از ضریب ۰٫۹ مطابق تبصره جدول وجود دارد.
۲-۲-۱. اثر ساختگاه بر شتاب بیشینه زمین
در مواردی که شتاب بیشینه زمین در سطح ساختگاه موردنیاز باشد، اثر ساختگاه با ضریب F_{PGA} منظور میشود:
PGA شتاب بیشینه زمین روی سنگ بستر و در این استاندارد برابر ۰٫۴S_S در نظر گرفته میشود. F_{PGA} ضریب اصلاح شتاب بیشینه زمین بر اساس نوع زمین و مقدار PGA روی سنگ بستر است و از جدول ۲-۳ انتخاب میشود. PGA_S شتاب بیشینه زمین در سطح ساختگاه پس از اعمال اثر ساختگاه است. برای مقادیر میانی PGA، درونیابی خطی انجام میشود.
جدول ۲-۳. ضرایب F_{PGA} برای اثر ساختگاه بر شتاب بیشینه زمین
نوع زمین | PGA=0.2 | PGA=0.3 | PGA=0.4 | PGA=0.5 | PGA≥0.6 |
I | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 1.0 |
II | 1.2 | 1.2 | 1.1 | 1.0 | 1.0 |
III | 1.4 | 1.3 | 1.1 | 1.0 | 1.0 |
IV | 1.6 | 1.6 | 1.4 | 1.2 | 1.1 |
V | 1.6 | 1.6 | 1.4 | 1.2 | 1.2 |
VI | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه | طیف ویژه |
برای نوع زمین I، در صورت وجود حداقل سه اندازهگیری معتبر درونچاهی برای سرعت موج برشی، ضریب ۰٫۹ مطابق تبصره جدول قابل استفاده است. برای نوع زمین VI، بهجای استفاده از ضریب F_{PGA} باید الزامات طیف ویژه ساختگاه بررسی شوند.
۲-۳. شتاب طیفی زلزله طرح در سطح زمین
پس از تعیین شتابهای طیفی زلزله بیشینه موردنظر در سطح زمین، پارامترهای شتاب طیفی طرح از روابط زیر محاسبه میشوند:
S_{DS} شتاب طیفی طرح در دوره تناوب کوتاه ۰٫۲ ثانیه و S_{D1} شتاب طیفی طرح در دوره تناوب یک ثانیه است؛ هر دو در سطح زمین و برای میرایی ۵ درصد تعریف میشوند. ضریب ۲/۳، تبدیل پارامترهای مربوط به زلزله بیشینه موردنظر به سطح زلزله طرح در چارچوب استاندارد است. بنابراین اثر ساختگاه ابتدا در S_{MS} و S_{M1} اعمال میشود و سپس پارامترهای طرح از آنها به دست میآیند.
۲-۴. طیف طرح استاندارد افقی و پارامترهای زمانی
طیف طرح استاندارد، شتاب پاسخ طیفی افقی سازه را بهصورت تابعی از زمان تناوب T و برای میرایی مرجع ۵ درصد نشان میدهد. این طیف از چهار ناحیه تشکیل میشود: شاخه افزایشی در دورههای بسیار کوتاه، سکوی شتاب ثابت، شاخه سرعت ثابت و شاخه دورههای بلند.
تعریف پارامترهای طیف:
T: زمان تناوب اصلی نوسان جانبی سازه، بر حسب ثانیه؛ در تحلیل سازه از مدل تحلیلی به دست میآید و برای محاسبه ضریب زلزله باید محدودیتهای استاندارد در مورد آن رعایت شود.
T_0: زمان تناوب ابتدای سکوی شتاب ثابت طیف؛ برابر ۰٫۲ برابر نسبت S_{D1} به S_{DS} است.
T_S: زمان تناوب انتهای سکوی شتاب ثابت و آغاز شاخه سرعت ثابت؛ برابر نسبت S_{D1} به S_{DS} است.
T_L: زمان تناوب گوشه طیف در ناحیه دورههای بلند؛ در استاندارد برابر ۶ ثانیه تعریف شده است.
S_a: شتاب پاسخ طیفی طرح در دوره تناوب T و میرایی ۵ درصد، بر حسب g.
S_{aM}: طیف زلزله بیشینه موردنظر؛ در صورت لزوم، استاندارد اختیار میدهد که آن را ۱٫۵ برابر طیف طرح در نظر بگیرند. این پارامتر با S_a، S_{DS} و S_{D1} یکسان نیست.
۲-۵. مؤلفه قائم حرکت زمین و پارامترهای آن
در صورت نیاز به طیف طرح قائم و در نبود مطالعه ویژه ساختگاه، مؤلفه قائم بر اساس روابط فصل دوم محاسبه میشود. پارامترهای اصلی این طیف عبارتاند از:
S_{av}: شتاب پاسخ طیفی قائم طرح در زمان تناوب قائم T_v، بر حسب g.
T_v: زمان تناوب ارتعاش قائم عضو یا سیستم مورد بررسی، بر حسب ثانیه.
C_v: ضریب اثر ساختگاه برای مؤلفه قائم؛ بر اساس S_{MS} و نوع زمین از جدول ۲-۴ انتخاب میشود و برای مقادیر میانی، درونیابی خطی انجام میشود.
F_{md}: ضریب تبدیل مقدار طیفی مبتنی بر میانگین هندسی دو مؤلفه افقی به مقدار متناظر در راستای بیشینه؛ این ضریب تابع T_v است.
S_a: در روابط طیف قائم، شتاب طیفی افقی متناظر با زمان تناوب T_v است که در تبدیل به پاسخ قائم وارد میشود.
جدول ۲-۴. مقادیر ضریب قائم C_v بر حسب نوع زمین و S_{MS}
S_{MS} (g) | نوع I | نوع II | نوع III | نوع IV | نوع V |
حداکثر ۰٫۲ | 0.70 | 0.70 | 0.70 | 0.70 | 0.70 |
0.3 | 0.80 | 0.80 | 0.85 | 0.90 | 0.85 |
0.6 | 0.95 | 1.00 | 1.05 | 1.10 | 1.05 |
1.0 | 1.00 | 1.10 | 1.20 | 1.30 | 1.20 |
حداقل ۲٫۰ | 1.10 | 1.30 | 1.40 | 1.50 | 1.40 |
ضریب F_{md} طبق روابط جدول و بند مربوط، بهصورت زیر تعیین میشود:
روابط محاسبه S_{av} بهصورت قطعهای و در پنج بازه زمانی در استاندارد ارائه شدهاند:
در بازه ۰٫۱ تا ۲ ثانیه، مقدار S_{av} نباید از حداقل ۰٫۵(S_a/F_md)کمتر شود. در صورت انجام مطالعه ویژه ساختگاه میتوان طیف قائم را بر مبنای آن تعیین کرد، مشروط بر رعایت حد پایین ۸۰ درصد مقدار حاصل از روابط استاندارد. در صورت نیاز، طیف قائم زلزله بیشینه موردنظر نیز ۱٫۵ برابر طیف طرح قائم در نظر گرفته میشود. برای طراحی عددی، حدود بازهها، ضرایب و حداقلها باید مستقیماً با روابط ۴-۲ تا ۱۱-۲ استاندارد کنترل شوند.
۲-۶. طبقهبندی نوع زمین
نوع زمین مطابق جدول ۲-۵، بر اساس مشخصات لایههای واقع در عمق ۳۰ متر از تراز پایه تعیین میشود. معیار اصلی طبقهبندی، میانگین سرعت موج برشی است. فقط در صورت نبود داده معتبر سرعت موج برشی و در محدودههای مجاز استاندارد، میتوان از شاخص نفوذ استاندارد اصلاحشده در خاکهای دانهای مناسب یا مقاومت برشی زهکشینشده در خاکهای چسبنده اشباع استفاده کرد.
پارامترهای ژئوتکنیکی جدول ۲-۵ عبارتاند از:
V̄_s: میانگین سرعت موج برشی لایههای زمین تا عمق ۳۰ متر از تراز پایه، بر حسب متر بر ثانیه.
N̄_{1(60)}: میانگین تعداد ضربات نفوذ استاندارد اصلاحشده برای نسبت انرژی دستگاه و شرایط مرجع استاندارد در لایههای مربوط تا عمق ۳۰ متر؛ این پارامتر با عدد خام SPT یکسان نیست.
N_{1(60)}: تعداد ضربات آزمون نفوذ استاندارد پس از اصلاح نسبت انرژی دستگاه، مطابق تعریف استاندارد.
C̄_u: میانگین مقاومت برشی زهکشینشده خاکهای چسبنده اشباع تا عمق ۳۰ متر، بر حسب کیلوپاسکال.
C_u: مقاومت برشی زهکشینشده خاک چسبنده اشباع، بر حسب کیلوپاسکال.
میانگین سرعت موج برشی از رابطه زیر محاسبه میشود:
در این رابطه d_i ضخامت لایه i، V_{s,i} سرعت موج برشی همان لایه و n تعداد لایهها تا عمق ۳۰ متر از تراز پایه است؛ مجموع ضخامت لایهها در محاسبه برابر ۳۰ متر در نظر گرفته میشود.
جدول ۲-۵. خلاصه توصیفی طبقهبندی نوع زمین در استاندارد ۲۸۰۰
نوع زمین | توصیف لایهبندی | معیار اصلی V̄_s |
I | سنگ و شبهسنگ؛ حداکثر ۵ متر مصالح ضعیفتر تا تراز پایه | بیش از ۷۵۰ m/s |
II | خاک بسیار متراکم یا سنگ سست؛ از جمله شن و ماسه بسیار متراکم و رس بسیار سخت | ۳۷۵ تا ۷۵۰ m/s |
III | خاک متراکم تا نسبتاً متراکم؛ شن و ماسه متراکم تا متوسط یا رس سخت | ۱۷۵ تا ۳۷۵ m/s |
IV | خاک متوسط تا نرم؛ خاک غیرچسبنده با تراکم متوسط تا سست یا خاک چسبنده سفت تا نرم | ۱۰۰ تا ۱۷۵ m/s |
V | آبرفت با V_s متناظر با گروههای III و IV، به ضخامت ۵ تا ۲۰ متر، روی لایه سخت با V_s>750 m/s و حداقل سه برابر میانگین سرعت لایه فوقانی | شرط لایهای ویژه |
VI | نهشته حداقل ۱۰ متری خاک رسی نرم با شاخص خمیری بیش از ۴۰ و رطوبت زیاد | نیازمند ارزیابی ویژه |
در نوع زمین V، وجود تضاد سختی لایهای شرط اصلی طبقهبندی است و صرف قرارگرفتن سرعت موج برشی در یک بازه عددی کافی نیست. نوع VI نیز به دلیل رفتار خاص خاک رسی و حساسیت احتمالی، باید با دقت ژئوتکنیکی بررسی شود. اگر در انطباق نوع زمین تردید وجود داشته باشد، نوعی انتخاب میشود که شتاب طیفی بزرگتری ایجاد کند. در صورت وجود خاک مستعد روانگرایی، رس حساس یا پروفیل خارج از انواع I تا VI، باید کنترلهای فصل ششم انجام شود و در صورت لزوم طیف ویژه ساختگاه تهیه گردد.
۲-۷. گروه طراحی لرزهای و ضریب اهمیت
گروه اهمیت ساختمان، ضریب اهمیت I_e و گروه طراحی لرزهای SDC سه مفهوم مرتبط اما مستقلاند. ضریب اهمیت در فصل اول استاندارد و بر اساس گروه کاربری تعیین میشود. گروه طراحی لرزهای بر اساس اهمیت ساختمان و شدت لرزهخیزی ساختگاه، مطابق جدول ۲-۶ تعیین میگردد و برای اعمال محدودیتهای انتخاب سیستم باربر، ارتفاع مجاز و روش تحلیل به کار میرود.
جدول ۲-۶ الف. ضریب اهمیت ساختمان
گروه اهمیت | طبقهبندی ساختمان | ضریب اهمیت I_e |
۱ | خیلی زیاد | 1.4 |
۲ | زیاد | 1.2 |
۳ | متوسط | 1.0 |
۴ | کم | 0.8 |
جدول ۲-۶ ب. خلاصه روند تعیین گروه طراحی لرزهای
شرط لرزهای | اهمیت خیلی زیاد | اهمیت زیاد | اهمیت متوسط و کم |
هر دو شرط برقرار باشد: حاصلضرب ضریب اهمیت در شتاب طیفی طرح کوتاهدوره حداکثر ۰٫۷۵ و حاصلضرب آن در شتاب طیفی طرح یکثانیه حداکثر ۰٫۴۰ | SDC-3 | SDC-2 | SDC-1 |
شرط ردیف نخست برقرار نباشد و حاصلضرب ضریب اهمیت در شتاب طیفی سنگ بستر یکثانیه حداکثر ۰٫۶ باشد | SDC-3 | SDC-2 | SDC-2 |
حاصلضرب ضریب اهمیت در شتاب طیفی سنگ بستر یکثانیه بیش از ۰٫۶ باشد | SDC-3 | SDC-3 | SDC-3 |
در جدول بالا، SDC-1، SDC-2 و SDC-3 بهترتیب گروههای طراحی لرزهای ۱، ۲ و ۳ هستند. برای تعیین نهایی، ترتیب شروط و تمام جزئیات جدول رسمی باید رعایت شود؛ خلاصه جدول جایگزین کنترل مستقیم استاندارد نیست.
۲-۸. طیف ویژه ساختگاه
طیف ویژه ساختگاه بر اساس شرایط زمینشناسی، تکتونیکی و لرزهشناسی منطقه، سطح خطر، ویژگیهای لایههای خاک و تحلیل پاسخ ساختگاه تعیین میشود. تهیه آن مستلزم مستندسازی مدل لرزهزمینساخت، نرخ لغزش گسلها، کاتالوگ زمینلرزهها، روابط تخمین حرکت زمین، تفکیک خطر لرزهای، انتخاب یا شبیهسازی شتابنگاشتها، مدل آبرفت، روش تحلیل و تحلیل حساسیت است. گزارش باید مستقل از تهیهکننده قابل ارزیابی فنی باشد.
در چارچوب تحلیل خطر احتمالاتی، طیف ویژه میتواند با دو مسیر کلی تهیه شود: (۱) استفاده مستقیم از روابط تخمین حرکت زمین در سطح ساختگاه همراه با مدلهای لرزهخیزی؛ یا (۲) تعیین حرکت در سنگ بستر و تبدیل آن به سطح زمین با تحلیل پاسخ ساختگاه. برای ساختگاههای واقع بر زمینهای نوع IV تا VI و ساختگاههایی که طبق بند ۲-۶-۴ نیازمند مطالعه ویژهاند، استفاده از مسیر دوم الزامی است.
برای تبدیل طیف مبتنی بر میانگین هندسی دو مؤلفه افقی به جهت بیشینه بارگذاری، ضریب تبدیل جهت به کار میرود: مقدار آن در دورههای تناوب یک ثانیه و بیشتر برابر ۱٫۳ و در دورههای کوتاه ۰٫۲ ثانیه و کمتر برابر ۱٫۰ است؛ بین این دو مقدار، درونیابی خطی انجام میشود. در صورت تحلیل پاسخ ساختگاه، این ضرایب باید در طیف سنگ بستر اعمال شوند.
در تحلیل ویژه ساختگاه، سطح زلزله بیشینه موردنظر با دوره بازگشت ۲۴۷۵ سال، معادل احتمال فراگذشت ۲ درصد در ۵۰ سال، تعیین میشود. طیف طرح ویژه ساختگاه برابر دو سوم طیف زلزله بیشینه موردنظر است. در ارزیابی نزدیک گسل، اثر جهتپذیری و پالسهای حرکتی نیز باید حسب مورد لحاظ شود.
۲-۸-۱. موارد الزام تهیه طیف ویژه ساختگاه
استفاده از مؤلفه افقی طیف ویژه ساختگاه در موارد زیر الزامی است:
• ساختمانهای با اهمیت خیلی زیاد واقع در حوزه نزدیک گسل؛
• ساختگاههایی که طبق ضوابط طبقهبندی زمین یا به دلیل احتمال ناپایداری، به مطالعه ویژه نیاز دارند؛
• ساختمانهای مشمول تحلیل دینامیکی با ارتفاع بیش از ۱۵۰ متر از تراز پایه یا زمان تناوب اصلی بیش از ۳٫۵ ثانیه؛
• ساختمانهای با اهمیت زیاد یا خیلی زیاد روی زمینهای غیر از انواع I تا III؛
• ساختمانهای بلندتر از ۵۰ متر روی زمینهای غیر از انواع I تا III؛ و ساختمانهای بلندتر از ۵۰ متر روی زمینهای نوع II و III، در صورتی که ضخامت لایه خاک بیش از ۶۰ متر باشد.
این فهرست، خلاصه آموزشی شرایط بند ۲-۸-۱ است و برای تصمیمگیری در پروژه باید تمام شروط و استثناهای متن رسمی کنترل شوند.
۲-۸-۲. حد پایین طیف ویژه ساختگاه
مقادیر طیف طرح ویژه ساختگاه، در هیچ دوره تناوبی، نباید از ۸۰ درصد مقادیر متناظر طیف طرح استاندارد کمتر باشند. همچنین در صورت نیاز به طیف زلزله بیشینه موردنظر، مقدار آن نباید از ۸۰ درصد طیف متناظر زلزله بیشینه موردنظر استاندارد کمتر شود. نحوه تعیین مقادیر مرجع برای مقایسه، تابع نوع زمین و تبصرههای بند مربوط است.
۲-۸-۳. ساختگاههای واقع در حوزه نزدیک گسل
استاندارد در تعریف حوزه نزدیک گسل، فاصله افقی تا تصویر گسل فعال شناختهشده را ملاک قرار میدهد: فاصله تا ۱۰ کیلومتر برای گسلهایی با نرخ لغزش بیش از ۱ میلیمتر در سال و توان ایجاد زلزله با بزرگای ۷ و بیشتر؛ و فاصله تا ۵ کیلومتر برای گسلهایی با همان نرخ لغزش و توان ایجاد زلزله با بزرگای ۶ و بیشتر. در این ساختگاهها، اثر جهتپذیری، پالسهای سرعت و در صورت نیاز مؤلفه قائم باید مورد توجه قرار گیرد و نرخ لغزش گسل تا حد امکان در تحلیل خطر منظور شود.
۲-۸-۴. تحلیل پاسخ ساختگاه
هرگاه برای منظورکردن اثر لایههای سطحی خاک یا توپوگرافی زمین، تحلیل پاسخ ساختگاه ضروری باشد، مدل ژئوتکنیکی باید لایههای خاک را تا عمق حداقل برابر با کوچکترِ دو مقدار ۳۰ متر از تراز پایه یا عمق سنگ بستر لرزهای پوشش دهد. سنگ بستر لرزهای در این بند با سرعت موج برشی حداقل ۷۵۰ متر بر ثانیه تعریف شده است. برای حرکت ورودی، حداقل هفت شتابنگاشت متناسب با طیف سنگ بستر و سازگار با نتایج تفکیک خطر لرزهای انتخاب یا شبیهسازی میشوند.
مدل ژئوتکنیکی باید جنس لایهها، سرعت موج برشی در کرنشهای کوچک، روابط تنش ـ کرنش خطی معادل یا غیرخطی و وزن مخصوص لایهها را در برگیرد. برای ساختمانهای با اهمیت خیلی زیاد، در صورت لزوم منحنیهای کاهش مدول و میرایی یعنی G/G_{max}–γ و D–γ باید در محدوده کرنشهای موردنیاز و ترجیحاً با آزمایشهای مناسب تعیین شوند.
تحلیل یکبعدی خطی معادل زمانی قابل استفاده است که لایههای خاک و سنگ بستر گستردگی کافی داشته و تقریباً افقی و موازی باشند. در صورت وجود توپوگرافی سطحی یا عمقی، تحلیل دوبعدی یا سهبعدی باید جایگزین روش یکبعدی شود. همچنین کرنش برشی محاسبهشده در لایهها باید برای اطمینان از اعتبار فرض خطی معادل کنترل شود و در صورت ضرورت تحلیل غیرخطی انجام گیرد.
۳. انتخاب سیستم باربر لرزهای
۳-۱. گروههای اصلی سیستمها
سیستمهای باربر لرزهای در گروههای اصلی شامل سیستم دیوار باربر، قاب ساختمانی، قاب خمشی، سیستم دوگانه، سیستم ستون کنسولی و سایر سیستمهای معرفیشده در استاندارد طبقهبندی میشوند.
در سیستم دیوار باربر، دیوارهای سازهای سهم اصلی مقاومت جانبی را تأمین میکنند. در سیستم قاب ساختمانی، قاب ثقلی همراه با دیوار برشی یا مهاربند در برابر بار جانبی مقاومت میکند. در قاب خمشی، عملکرد خمشی تیرها و ستونها عامل اصلی مقاومت جانبی است. در سیستم دوگانه، قاب خمشی همراه با دیوار برشی یا مهاربند مشارکت میکند.
۳-۲. پارامترهای لرزهای سیستمها
پارامتر | مفهوم |
R_u | ضریب رفتار سیستم مقاوم لرزهای |
Ω_0 | ضریب اضافهمقاومت برای مواردی که استاندارد تعیین میکند |
C_d | ضریب بزرگنمایی تغییرمکان |
H_m | حداکثر ارتفاع مجاز سیستم با توجه به گروه طراحی لرزهای |
مقادیر این پارامترها باید مستقیماً از جدول ۳-۱ استاندارد استخراج شوند. محدودیت ارتفاع ممکن است با گروه طراحی لرزهای تغییر کند؛ بنابراین استفاده از یک مقدار عمومی برای همه گروهها صحیح نیست.
۳-۳. ملاحظات انتخاب سیستم
انتخاب سیستم نباید صرفاً بر اساس مقدار ضریب رفتار انجام شود. محدودیت ارتفاع، گروه طراحی لرزهای، نامنظمیها، امکان اجرای جزئیات شکلپذیر و پیوستگی مسیر انتقال نیرو نیز باید کنترل شوند. در سیستم دوگانه، قاب خمشی باید حداقل سهم مقرر از نیروی جانبی را بهتنهایی تحمل کند؛ مقدار و نحوه کنترل آن باید مطابق بند مربوط در استاندارد اعمال شود.
۴. تعیین نیروهای زلزله و تحلیل سازه
۴-۱. وزن مؤثر لرزهای
وزن مؤثر لرزهای از مجموع وزن اجزای دائمی و سهمهای مقرر بار زنده و برف تشکیل میشود. بارهای مرده، تجهیزات ثابت، دیوارها و تیغهها و درصدهای مقرر بار زنده و برف باید مطابق جدول مربوط منظور شوند. درصد بار زنده و برف به کاربری ساختمان وابسته است و نباید یک مقدار ثابت برای همه ساختمانها به کار رود.
۴-۲. زمان تناوب اصلی
زمان تناوب اصلی در هر امتداد از مدل تحلیلی تعیین میشود، اما مقدار مورد استفاده در محاسبه نیروی زلزله تابع محدودیتهای استاندارد است. برای ساختمانهای متعارف، روابط تجربی بر اساس نوع سیستم سازهای و ارتفاع ارائه شدهاند. در ساختمانهایی که میانقابها مانع حرکت جانبی قاب میشوند، انتخاب رابطه تجربی باید با توجه به ضوابط مربوط انجام شود.
۴-۳. برش پایه
برش پایه استاتیکی معادل از رابطه زیر محاسبه میشود:
حداقل برش پایه باید با ضوابط زیر کنترل شود:
در صورت برقرار بودن شرط S_1 ≥ 0.6، شرط اضافی حداقل برش پایه نیز باید مطابق رابطه استاندارد کنترل شود. نسخه نهایی محاسبات باید با تعریف دقیق پارامترها و واحدهای نسخه رسمی استاندارد تطبیق داده شود.
۴-۴. توزیع نیروی زلزله در ارتفاع
پس از تعیین برش پایه، نیروی جانبی طبقات بر اساس وزن و ارتفاع هر طبقه توزیع میشود:
در این رابطه W_i وزن مؤثر طبقه، h_i ارتفاع طبقه از تراز پایه و k ضریب وابسته به زمان تناوب سازه است. توزیع نیرو در پلان نیز باید با توجه به سختی عناصر مقاوم جانبی و رفتار دیافراگم انجام شود.
۴-۵. روشهای تحلیل
روشهای خطی شامل استاتیکی معادل، دینامیکی طیفی و تاریخچه زمانی خطی هستند. روشهای غیرخطی شامل تحلیل استاتیکی غیرخطی و تحلیل تاریخچه زمانی غیرخطیاند. روش استاتیکی معادل تنها در صورت احراز شرایط ارتفاع، نظم و مشخصات سازهای مقرر در بند ۳-۸-۱ قابل استفاده است.
در تحلیل طیفی باید تعداد کافی از مودها منظور شود تا سهم جرم مؤثر به حد مقرر برسد. ترکیب پاسخ مودها با روشهایی مانند SRSS یا CQC انجام میشود؛ در شرایط نزدیکبودن دوره تناوب مودها، روش CQC اهمیت دارد.
تحلیل غیرخطی در مواردی که استاندارد الزام کرده است باید انجام شود؛ با این حال، در موارد مقرر، تحلیل غیرخطی بهتنهایی جایگزین تحلیل و طراحی خطی واجد شرایط نیست و باید الزامات مکمل استاندارد رعایت شود.
۴-۶. پیچش و مؤلفه قائم زلزله
در تحلیل باید پیچش ذاتی ناشی از فاصله مرکز جرم و مرکز سختی و پیچش اتفاقی مطابق ضوابط استاندارد منظور شود. اثر مؤلفه قائم زلزله نیز برای کل سازه و اعضای خاص مشمول ضابطه، از جمله برخی تیرهای دهانهبلند، طرهها و دالهای تخت، باید کنترل شود.
۵. کنترلهای لرزهای ساختمان
۵-۱. نامنظمی در پلان و ارتفاع
نامنظمیها در دو گروه اصلی بررسی میشوند. نامنظمی در پلان شامل نامنظمی پیچشی، نامنظمی دیافراگم، جابهجایی خارج از صفحه عناصر قائم مقاوم و ناموازیبودن سیستمهای مقاوم است. نامنظمی در ارتفاع شامل نامنظمی جرمی، هندسی، سختی جانبی، مقاومت جانبی و قطع یا تغییر مسیر عناصر قائم مقاوم میشود.
وجود طبقه نرم یا ضعیف میتواند موجب تمرکز تغییرشکل و افزایش احتمال آسیب در همان طبقه شود. تشخیص نامنظمیها باید پیش از انتخاب روش تحلیل و نهاییکردن سیستم سازهای انجام شود.
۵-۲. کنترل پیچش
برای ارزیابی نامنظمی پیچشی، توزیع تغییرمکان در نقاط مختلف پلان بررسی میشود. در ساختمانهای دارای نامنظمی پیچشی، کنترل تغییرمکان در لبههای ساختمان اهمیت دارد و بررسی صرف تغییرمکان مرکز جرم برای ارزیابی کامل رفتار پیچشی کافی نیست. برونمرکزی اتفاقی و ضریب تشدید پیچش باید در موارد مقرر استاندارد منظور شوند.
۵-۳. کنترل تغییرمکان جانبی نسبی طبقات
تغییرمکان نسبی طبقه از اختلاف تغییرمکان دو تراز متوالی به دست میآید. تغییرمکان ارتجاعی حاصل از تحلیل باید با ضریب بزرگنمایی تغییرمکان و ضریب اهمیت به تغییرمکان غیرارتجاعی طرح تبدیل شود:
Δ_M = C_d Δ_eu / I_e
حداکثر تغییرمکان نسبی مجاز به گروه اهمیت و شرایط سیستم سازهای وابسته است. مقادیر پایه جدول ۳-۵ به شرح زیر است؛ تبصرههای جدول، از جمله محدودیتهای ویژه برخی قابهای خمشی و ضریب نامعینی، باید همزمان اعمال شوند:
گروه اهمیت | حد پایه تغییرمکان نسبی |
۱ | 0.010 h |
۲ | 0.015 h |
۳ | 0.020 h |
۴ | 0.025 h |
در برخی سیستمهای دارای قاب خمشی متوسط یا معمولی، حدود مجاز گروههای اهمیت ۲، ۳ و ۴ بهترتیب محدودتر میشوند. همچنین در موارد مشمول ضریب نامعینی، حد مجاز باید مطابق تبصره جدول به مقدار متناظر با ρ اصلاح شود.
۵-۴. کنترل اثرات مرتبه دوم P-Δ
اثر P-Δ از ترکیب بارهای قائم با تغییرمکان جانبی سازه ناشی میشود و میتواند لنگرها و تغییرمکانهای اضافی ایجاد کند. شاخص پایداری طبقه بهصورت کلی از رابطه زیر محاسبه میشود:
θ_i = P_i Δ_eui / (V_i h_i)
در این رابطه P_i مجموع بار قائم بالای طبقه، Δ_eui تغییرمکان نسبی ارتجاعی طبقه، V_i برش طبقه و h_i ارتفاع طبقه است. شاخص باید با حد مجاز استاندارد مقایسه شود و در صورت تجاوز، اثرات مرتبه دوم در تحلیل و ارزیابی پایداری منظور شوند.
۶. الزامات طراحی لرزهای، اجزای غیرسازهای و ژئوتکنیک
۶-۱. شکلپذیری و جزئیات اعضا
تأمین شکلپذیری به انتخاب سیستم سازهای محدود نیست؛ جزئیات اجرایی اعضا نیز باید امکان تحمل تغییرشکلهای غیرارتجاعی را فراهم کنند. در سازههای بتنآرمه، محصورشدگی نواحی بحرانی، طول مهاری و وصله آرماتورها و مقاومت برشی اعضا اهمیت دارند. در سازههای فولادی نیز طراحی اتصالات، کنترل کمانش موضعی و پایداری اعضا باید متناسب با سطح شکلپذیری سیستم انجام شود. این جزئیات باید مسیر انتقال نیرو را پیوسته نگه دارند و از وقوع شکستهای ترد جلوگیری کنند؛ بنابراین رعایت جزئیات متناظر با نوع مصالح و سیستم انتخابشده، بخشی جداییناپذیر از طراحی لرزهای است.
۶-۲. دیافراگمها و اجزای انتقال نیرو
دیافراگمهای کف نیروهای اینرسی طبقات را به عناصر قائم مقاوم جانبی منتقل میکنند. اجزای لبهای دیافراگم (Chord)، اعضای جمعکننده (Collector) و اتصالات باید برای نیروهای طراحی و مسیر انتقال بار کنترل شوند. بازشوهای بزرگ، تغییرات هندسی و اتصال نامناسب دیافراگم به دیوارهای برشی یا قابها میتوانند مسیر انتقال نیرو را مختل کنند.
۶-۳. اجزای غیرسازهای
دیوارهای غیرسازهای، نما، سقف کاذب، تجهیزات مکانیکی و الکتریکی و نگهدارندههای آنها باید متناسب با نیروهای لرزهای طراحی و به سازه اصلی مهار شوند. ظرفیت اتصالات و مهارها و نیز تغییرمکان نسبی طبقات در طراحی اجزایی که بین دو تراز سازهای قرار میگیرند، اهمیت دارد. اجزای سنگین یا دارای اهمیت عملکردی ویژه، مانند تجهیزات بیمارستانی، نیازمند توجه خاص هستند.
۶-۴. سازههای غیرساختمانی
سازههایی مانند مخازن، سیلوها، سازههای صنعتی، دودکشها و سازههای نگهدارنده تجهیزات ممکن است از نظر هندسه، توزیع جرم و سختی و شرایط تکیهگاهی با ساختمانهای متعارف تفاوت داشته باشند. طراحی آنها باید بر اساس ضوابط اختصاصی فصل مربوط در استاندارد انجام شود و نباید روابط ساختمانهای متعارف بدون بررسی به آنها تعمیم داده شود.
۶-۵. الزامات ژئوتکنیکی و پی
علاوه بر رفتار روسازه و اجزای غیرسازهای، شرایط زمین و نحوه انتقال نیرو از پی به خاک نیز بر ایمنی لرزهای ساختمان اثر میگذارند. مطالعات ژئوتکنیکی باید نوع زمین و پارامترهای موردنیاز تحلیل را تعیین کنند و خطرهایی مانند روانگرایی، گسترش جانبی، ناپایداری شیب، گسلش و تغییرشکلهای ماندگار زمین را ارزیابی کنند.
پی باید از نظر ظرفیت باربری، لغزش، واژگونی و تغییرشکل کنترل شود. در مواردی که انعطافپذیری خاک و پی بر پاسخ دینامیکی سازه اثر قابلتوجهی دارد، بررسی اندرکنش خاک و سازه اهمیت پیدا میکند. ضوابط تفصیلی این موضوعات در فصل ژئوتکنیکی استاندارد و پیوستهای مرتبط آن ارائه شدهاند.
۶-۶. جداسازها و میراگرها
جداسازهای لرزهای با افزایش دوره تناوب مؤثر، انتقال شتاب به روسازه را کاهش میدهند؛ میراگرها نیز با استهلاک بخشی از انرژی زلزله، پاسخ سازه را کنترل میکنند. طراحی این سامانهها باید مشخصات مکانیکی، ظرفیت تغییرمکان، نیروهای انتقالی، پایداری و الزامات آزمایش و کنترل کیفیت را مطابق فصل اختصاصی استاندارد پوشش دهد.
جمعبندی
طراحی لرزهای ساختمان بر اساس استاندارد ۲۸۰۰ ویرایش پنجم، فرآیندی پیوسته است که از تعیین خطر لرزهای و شناخت شرایط ساختگاه آغاز میشود و با انتخاب سیستم باربر، تحلیل سازه، کنترل تغییرمکانها، طراحی اجزا و بررسی پی و خاک ادامه مییابد. ضوابط استاندارد نباید بهصورت روابط مستقل دیده شوند؛ انتخاب سیستم سازهای بر زمان تناوب، نیروها، تغییرمکانها و جزئیات اجرایی اثر میگذارد و شرایط ژئوتکنیکی نیز میتواند پاسخ کل سازه را تغییر دهد. دستیابی به عملکرد لرزهای مناسب مستلزم هماهنگی تصمیمهای معماری، سازهای و ژئوتکنیکی از ابتدای طراحی است.
منبع اصلی
مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله، استاندارد ۲۸۰۰ ایران، ویرایش پنجم، چاپ اول، فروردین ۱۴۰۵.
